Фарҳанги миллӣ яке аз унсурҳои муҳиммтарини ҳастии таърихӣ ва иҷтимоии ҳар як миллат ба ҳисоб меравад. Дар он таҷрибаи таърихӣ, ҷаҳонбинӣ, арзишҳои ахлоқӣ, анъанаҳо, маросимҳо ва шаклҳои муносибати инсон бо ҷомеа ва табиат инъикос меёбанд. Ҷашнҳои миллӣ дар ин раванд мақоми махсус дошта, ҳамчун воситаи интиқоли арзишҳои фарҳангӣ аз як насл ба насли дигар хизмат мекунанд. Аз ин нуқтаи назар, ҷашни Меҳргон яке аз падидаҳои арзишманди фарҳангии мардуми тоҷик ва дигар халқҳои ориёитабор мебошад.

Меҳргон дар таърихи фарҳанги мардумони ориёитабор ҳамчун ҷашни марбут ба фарорасии тирамоҳ, ҷамъоварии ҳосили кишоварзӣ, фаровонӣ ва шукргузорӣ аз неъматҳои табиат маъруф аст. Мазмуни он бо мафҳумҳои меҳр, дӯстӣ, ҳамбастагӣ, адолат ва эҳтиром ба меҳнати инсон пайванди ногусастанӣ дорад. Аз ин рӯ, таҳлили Меҳргон танҳо дар доираи таърихи ҷашнҳои мардумӣ маҳдуд намешавад, балки онро метавон ҳамчун як падидаи иҷтимоӣ, ахлоқӣ ва фарҳангӣ баррасӣ намуд. Аҳаммияти омӯзиши Меҳргон дар шароити муосир аз он иборат аст, ки эҳёи ҷашнҳои миллӣ барои таҳкими худшиносии миллӣ ва ҳифзи ҳувияти фарҳангӣ аҳаммияти муҳим пайдо кардааст. Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва рушди босуръати равандҳои иттилоотӣ арзишҳои фарҳангии миллӣ метавонанд ҳамчун омили устувории иҷтимоӣ ва маънавии ҷомеа хизмат намоянд.

Меҳргон аз ҷумлаи ҷашнҳои қадимаи мардуми ориёӣ буда, таърихи ташаккули он ба давраҳои хеле қадими рушди ҷомеаҳои кишоварзӣ бармегардад. Моҳияти ибтидоии ҷашн бо анҷоми марҳилаи муайяни корҳои кишоварзӣ ва ҷамъоварии ҳосил алоқаманд буд. Ин ҷанба нишон медиҳад, ки фарҳанги ҷашнгирии ниёгони мо ба муҳити табиӣ ва тарзи истеҳсолии ҷомеа вобастагии мустақим дошт.

Мафҳуми «меҳр» дар фарҳанги мардумони ориёитабор маъноҳои гуногун, аз ҷумла дӯстӣ, муҳаббат, вафодорӣ, ҳамдигарфаҳмӣ ва муносибати некро ифода мекард. Аз ин рӯ, Меҳргонро метавон ҷашни меҳру муҳаббат, ҳамбастагӣ ва некукорӣ низ арзёбӣ кард. Дар тафаккури суннатии ҷомеа меҳр танҳо эҳсоси шахсӣ набуда, балки яке аз асосҳои муносибатҳои солими иҷтимоӣ ба ҳисоб мерафт.

Меҳргон дар осори таърихию адабӣ низ ҳамчун ҷашни муҳим ёд шудааст. Манбаъҳои классикии адабиёти тоҷику форс аз қадимияти ин ҷашн ва ҷойгоҳи он дар ҳаёти иҷтимоию фарҳангии мардум шаҳодат медиҳанд. Дар давраҳои гуногуни таърихӣ Меҳргон дар муҳити дарборӣ низ таҷлил мешуд ва ба низоми фарҳангии давлатдорӣ иртибот пайдо мекард.

Аз ин лиҳоз, Меҳргонро метавон дар робита бо се унсури муҳим таҳлил намуд: якум, муносибати инсон бо табиат; дуюм, муносибатҳои иҷтимоӣ ва меҳнатӣ; сеюм, арзишҳои ахлоқию сиёсии ҷомеа. Маҳз пайвастагии ин унсурҳо ба ҷашн хусусияти фарогири иҷтимоӣ ва фарҳангӣ бахшидааст.

Яке аз хусусиятҳои асосии иҷтимоии Меҳргон дар таҳкими муносибатҳои байниҳамдигарии аъзои ҷомеа ифода меёбад. Ҷашнҳои анъанавӣ одатан хусусияти ҷамъиятӣ дошта, мардумро барои иштирок дар маросимҳои муштарак муттаҳид мекарданд. Меҳргон низ чунин вазифаро иҷро намуда, барои таҳкими эҳсоси ҳамбастагӣ ва муносибатҳои неки иҷтимоӣ замина фароҳам меовард.

Меҳргон пеш аз ҳама бо меҳнат ва натиҷаи фаъолияти истеҳсолии инсон алоқаманд аст. Ҷамъоварии ҳосил натиҷаи меҳнати як шахс набуда, балки фаъолияти муштараки оила, деҳқонон ва ҷомеаро тақозо мекард. Аз ин рӯ, ҷашни ҳосил ба таври табиӣ арзиши меҳнатро баланд мебардошт. Эҳтиром ба меҳнат ва меҳнаткашон яке аз унсурҳои муҳими фарҳанги иҷтимоии Меҳргон мебошад.

Ҷанбаи дигари иҷтимоии ҷашн дар густариши муносибатҳои хайрхоҳона ва дастгирии байниҳамдигарӣ ифода меёбад. Дар фарҳанги суннатӣ ҷашнҳо барои дидорбинӣ, тақсими неъмат, аёдати наздикон ва таҳкими робитаҳои хешутаборӣ имконият фароҳам меоварданд. Ин анъанаҳо ба ташаккули сармояи иҷтимоӣ мусоидат намуда, муносибатҳои эътимоднокро дар дохили ҷомеа таҳким мебахшиданд.

Аз нуқтаи назари иҷтимоӣ, Меҳргон инчунин арзиши махсуси тарбиявӣ дорад. Ба воситаи таҷлили он ба насли ҷавон арзишҳои эҳтиром ба меҳнат, табиат, калонсолон, ҳамсояҳо ва ҷомеа интиқол дода мешаванд. Дар ин замина, ҷашн метавонад ҳамчун воситаи тарбияи шаҳрвандӣ ва фарҳангии ҷавонон истифода шавад.

Гарчанде Меҳргон аз рӯи пайдоиш ҷашни кишоварзӣ ва мавсимӣ мебошад, дар тӯли таърих ба муҳити сиёсӣ ва фарҳанги давлатдорӣ низ иртибот пайдо кардааст. Дар ҷомеаҳои қадима ҷашнҳо танҳо хусусияти динӣ ё маишӣ надоштанд, балки ҳамчун воситаи ташкили фазои ягонаи иҷтимоӣ ва таҳкими муносибатҳои байни ҳокимият ва ҷомеа низ хизмат мекарданд.

Таҷлили ҷашнҳои умумӣ ба ҳокимияти сиёсӣ имконият медод, ки арзишҳои умумии ҷомеаро таъкид намояд. Дар чунин ҳолат ҷашн ҳамчун унсури фарҳанги сиёсӣ амал карда, ғояҳои ваҳдат, тартибот, адолат ва суботи иҷтимоиро тақвият мебахшид.

Меҳргон аз ин ҷиҳат низ аҳамияти муайян дорад. Мафҳуми «меҳр» бо арзишҳои эътимод, муносибати нек ва вафодорӣ иртибот дошта, барои ташаккули муносибатҳои солими иҷтимоӣ аҳаммияти калон дорад. Дар сатҳи сиёсӣ чунин арзишҳо метавонанд ҳамчун заминаи фарҳангии таҳкими эътимоди шаҳрвандон ба якдигар ва ба ниҳодҳои ҷамъиятӣ баррасӣ шаванд.

Ҷанбаи муҳимми дигари сиёсӣ-иҷтимоии Меҳргон дар иртиботи он бо ғояи адолат мебошад. Дар фарҳанги анъанавии ориёӣ муносибати инсон ба меҳнат, замин ва ҷомеа бо тасаввурот дар бораи адолат ва тартиботи дуруст алоқаманд буд. Аз ин рӯ, ҷашни ҳосил метавонад ҳамчун рамзи натиҷаи одилонаи меҳнат ва масъулияти инсон дар назди ҷомеа арзёбӣ гардад.

Дар шароити давлатдории миллӣ эҳёи чунин ҷашнҳо бояд на танҳо ҳамчун барқарорсозии як анъанаи таърихӣ, балки ҳамчун раванди таҳкими фарҳанги миллӣ ва шаҳрвандӣ арзёбӣ шавад. Ҷашнҳои миллӣ дар сурати дуруст ташкил шудан метавонанд барои таҳкими эҳсоси мансубияти шаҳрвандӣ ва эҳтиром ба таъриху фарҳанги миллӣ мусоидат намоянд.

Дар шароити ҷаҳонишавӣ масъалаи ҳифзи ҳувияти миллӣ аҳаммияти бештар пайдо мекунад. Ҷомеаи муосир дар баробари истифодаи дастовардҳои ҷаҳонӣ ба нигоҳдории арзишҳои таърихию фарҳангии худ ниёз дорад. Дар ин раванд ҷашнҳои миллӣ ҳамчун воситаи ҳифзи хотираи таърихӣ ва худшиносии миллӣ аҳамияти махсус доранд.

Меҳргон яке аз чунин унсурҳои мероси фарҳангӣ мебошад. Омӯзиши таърихи он ба насли ҷавон имконият медиҳад, ки бо анъанаҳои гузашта шинос шуда, робитаи фарҳангии наслҳоро дарк намояд. Ин робита барои ташаккули худшиносии миллӣ муҳим аст.

Худшиносии миллӣ танҳо донистани таърихи миллат нест. Он инчунин эҳтиром ба арзишҳои фарҳангӣ, забон, анъанаҳо ва дастовардҳои таърихиро дар бар мегирад. Аз ин рӯ, таҷлили Меҳргон дар шакли муосир метавонад як ҷузъи сиёсати фарҳангӣ ва маънавии давлат бошад.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон эҳё ва рушди ҷашнҳои миллии бостонӣ, аз ҷумла Наврӯз, Меҳргон ва Сада, дар даврони истиқлолияти давлатӣ ба яке аз самтҳои муҳимми сиёсати фарҳангӣ ва маънавии давлат табдил ёфтааст. Ин раванд бо сиёсати давлатӣ оид ба ҳифзи мероси таърихию фарҳангӣ, таҳкими худшиносии миллӣ ва муаррифии арзишҳои фарҳангии халқи тоҷик дар арсаи байналмилалӣ пайванди мустақим дорад. Дар суханрониҳои худ Пешвои муаззами миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон борҳо таъкид намудаанд, ки эҳёи расму ойин, суннат ва ҷашнҳои бостонӣ ба таҳкими ҳофизаи таърихӣ, худшиносӣ ва худогоҳии миллӣ, махсусан дар миёни наврасону ҷавонон, мусоидат менамояд.

Дар ин замина, эҳёи Меҳргонро метавон яке аз намунаҳои барҷастаи сиёсати ҳифз ва рушди мероси фарҳанги ғайримоддӣ дар Тоҷикистон арзёбӣ кард. Агар дар гузашта Меҳргон асосан ҳамчун ҷашни суннатии мавсимӣ ва кишоварзӣ маъруф бошад, дар шароити истиқлол он тадриҷан ба унсури муҳимми худшиносии миллӣ, фарҳанги иҷтимоӣ ва дипломатияи фарҳангии кишвар табдил ёфтааст. Дар сиёсати фарҳангии имрӯза ба ин ҷашн на танҳо аз нигоҳи эҳёи анъанаҳои гузашта, балки ҳамчун воситаи муаррифии арзишҳои созанда ва башардӯстонаи фарҳанги тоҷикон таваҷҷуҳ зоҳир мегардад.

Яке аз натиҷаҳои муҳимми ин раванд ворид шудани ҷашни Меҳргон ба Феҳристи мероси фарҳанги ғайримоддии башарияти ЮНЕСКО дар 4 декабри соли 2024 мебошад. Ин рӯйдод аҳаммияти байналмилалии Меҳргонро ҳамчун ҷузъи мероси зиндаи фарҳангӣ тақвият бахшида, барои муаррифии бештари арзишҳои таърихию фарҳангии тоҷикон дар сатҳи ҷаҳонӣ заминаи нав фароҳам овард.

Дар ин раванд, нақши ташаббусҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомали Раҳмон дар самти эҳёи мероси фарҳангӣ ва ба сатҳи байналмилалӣ баровардани унсурҳои фарҳанги миллӣ қобили таваҷҷуҳ мебошад. Пешвои муаззами миллат эҳёи Меҳргон, Сада, Тиргон ва Наврӯзро дар доираи барномаи васеи бозшиносӣ ва эҳёи мероси таърихию фарҳангии миллат баррасӣ намудаанд. Дар яке аз суханрониҳои худ таъкид намудаанд, ки дар даврони истиқлол ҷашнҳои бостонии Сада, Наврӯз, Тиргон ва Меҳргон дубора эҳё гардидаанд. Ҳамзамон, ба зарурати омӯзиши амиқи ин ҷашнҳо ва муаррифии ҷанбаҳои мардумии онҳо таваҷҷуҳ зоҳир шудааст.

Ҷанбаи дигари муҳимми сиёсати мазкур пайванди эҳёи фарҳангӣ бо тарбияи насли ҷавон мебошад. Меҳргон дар худ арзишҳои меҳнатдӯстӣ, эҳтиром ба замин ва табиат, шукргузорӣ аз неъмат, ҳамкорӣ ва ҳамбастагии иҷтимоиро таҷассум мекунад. Аз ин рӯ, таҷлили он метавонад на танҳо ба ҳифзи хотираи таърихӣ, балки ба ташаккули муносибати масъулонаи ҷавонон нисбат ба меҳнат, ҷомеа ва муҳити зист мусоидат намояд. Ин равиш ба ҳадафи умумии сиёсати фарҳангии давла,т яъне пайвастани арзишҳои таърихӣ бо вазифаҳои тарбиявӣ ва иҷтимоии ҷомеаи муосир мувофиқат менамояд.

Масъалаи эҳёи ҷашнҳои миллӣ дар сиёсати фарҳангии Тоҷикистон ҳамчунин бо дипломатияи фарҳангӣ алоқаманд гардидааст. Таҷрибаи байналмилалии Наврӯз нишон медиҳад, ки арзишҳои фарҳангӣ метавонанд ҳамчун василаи муколамаи байни тамаддунҳо, таҳкими робитаҳои дӯстӣ ва муаррифии симои фарҳангии давлат хизмат кунанд. Дар ин замина, эътирофи байналмилалии Меҳргон имкониятҳои нави Тоҷикистонро барои муаррифии таъриху фарҳанги миллӣ ва арзишҳои инсондӯстонаи он васеъ менамояд.

Ҳамин тариқ, сиёсати имрӯзаи Тоҷикистон дар самти эҳёи ҷашнҳои миллӣ хусусияти комплексӣ дошта, се самти ба ҳам алоқамандро дар бар мегирад: эҳёи хотираи таърихӣ, таҳкими худшиносии миллӣ ва муаррифии мероси фарҳангии тоҷикон дар сатҳи байналмилалӣ. Дар ин раванд Меҳргон аз як ҷашни суннатии кишоварзӣ ба падидаи муҳимми фарҳангӣ табдил ёфтааст, ки дар он унсурҳои таърихӣ, иҷтимоӣ, ахлоқӣ ва фарҳангии ҷомеаи тоҷик таҷассум меёбанд.

Аз ин нуқтаи назар, ворид шудани Меҳргон ба Феҳристи мероси фарҳанги ғайримоддии башариятро метавон на танҳо натиҷаи ҳифзи як анъанаи қадима, балки марҳилаи нави байналмилалӣ гардидани мероси фарҳангии тоҷикон арзёбӣ намуд. Ин раванд барои таҳкими худшиносии миллӣ, рушди таҳқиқоти илмӣ, тарбияи ҷавонон дар рӯҳияи эҳтиром ба фарҳанги миллӣ ва густариши дипломатияи фарҳангии Ҷумҳурии Тоҷикистон аҳамияти назаррас дорад.Дар замони муосир Меҳргон метавонад на танҳо ҳамчун ҷашни анъанавӣ, балки ҳамчун платформаи фарҳангӣ ва иҷтимоӣ истифода шавад. Яке аз самтҳои муҳими он таблиғи фарҳанги меҳнат мебошад. Бо назардошти аҳамияти соҳаи кишоварзӣ дар иқтисоди Тоҷикистон, таҷлили Меҳргон метавонад ба баланд бардоштани мақоми иҷтимоии деҳқон ва дигар меҳнаткашони соҳаи истеҳсолот мусоидат намояд.

Ҷанбаи дигари муҳим рушди фарҳанги экологӣ мебошад. Меҳргон аз ҷиҳати таърихӣ бо замин, об, ҳосил ва табиат алоқаманд аст. Аз ин рӯ, истифодаи мазмуни экологию иҷтимоии ҷашн метавонад ба тарбияи муносибати масъулонаи шаҳрвандон ба захираҳои табиӣ мусоидат кунад.

Меҳргон инчунин метавонад ҳамчун воситаи таҳкими ҳамбастагии иҷтимоӣ истифода шавад. Дар доираи ҷашн баргузории намоишҳои фарҳангӣ, ярмаркаҳои маҳсулоти кишоварзӣ, чорабиниҳои илмӣ, барномаҳои ҷавонон ва ташаббусҳои иҷтимоӣ метавонад робитаи байни гурӯҳҳои гуногуни ҷомеаро тақвият бахшад.

Аз нуқтаи назари сиёсати фарҳангӣ, муҳим аст, ки таҷлили Меҳргон танҳо ба чорабиниҳои расмӣ маҳдуд нашавад. Моҳияти воқеии он бояд дар маърифати таърихӣ, эҳтироми меҳнат, ҳифзи табиат, таҳкими муносибатҳои иҷтимоӣ ва рушди худшиносии миллӣ инъикос ёбад.

Ҷашни Меҳргон ҳамчун яке аз унсурҳои қадимаи фарҳанги мардуми тоҷик дорои мазмуни васеи таърихӣ, иҷтимоӣ, ахлоқӣ ва фарҳангӣ мебошад. Моҳияти ибтидоии он ба ҷамъоварии ҳосил ва эҳтиром ба меҳнати инсон алоқаманд бошад ҳам, дар раванди рушди таърихӣ мазмун ва вазифаҳои иҷтимоии он васеъ гардидаанд. Таҳлили хусусиятҳои сиёсӣ-иҷтимоии Меҳргон нишон медиҳад, ки он дар таҳкими муносибатҳои иҷтимоӣ, эҳтиром ба меҳнат, дастгирии байниҳамдигарӣ, рушди фарҳанги шаҳрвандӣ ва интиқоли арзишҳои миллӣ аз як насл ба насли дигар нақши муайян дошта метавонад. Мафҳуми меҳр, ки дар маркази мазмуни ҷашн қарор дорад, бо арзишҳои дӯстӣ, ҳамдигарфаҳмӣ, ваҳдат ва муносибати нек иртиботи мустақим дорад.

Дар шароити муосир эҳёи Меҳргон бояд ҳамчун қисми муҳими сиёсати фарҳангӣ ва маънавии ҷомеа арзёбӣ шавад. Ҷашн метавонад барои таҳкими худшиносии миллӣ, баланд бардоштани эҳтиром ба меҳнат, рушди фарҳанги экологӣ ва таҳкими ҳамбастагии иҷтимоӣ замина фароҳам оварад.

Ҳамин тавр, Меҳргон танҳо ёдгории фарҳангии гузашта нест. Он метавонад дар шароити муосир ба воситаи муҳимми пайвастани хотираи таърихӣ бо арзишҳои имрӯзаи ҷомеа табдил ёбад. Дар ин замина, омӯзиш ва тарғиби ҷанбаҳои сиёсӣ-иҷтимоии Меҳргон барои таҳкими ҳувияти миллӣ, фарҳанги шаҳрвандӣ ва суботи иҷтимоӣ аҳамияти назариявӣ ва амалӣ дорад.

Бедилзода Ҳ. – мудири шуъбаи ИФС ба номи А. Баҳовиддинови АМИ