ЭҲТИРОМИ ҲУҚУҚУ ОЗОДИҲОИ ИНСОН ВА ШАҲРВАНД: АСОСҲОИ УМУМИБАШАРӢ ВА ХУСУСИЯТҲОИ МИЛЛӢ ДАР ТОҶИКИСТОН

Дар ҷаҳони муосир сатҳи демократикунонии ҷомеа ва рушди давлатдорӣ бо дараҷаи эҳтиром ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон чен карда мешавад. Ҳуқуқи инсон на танҳо маҷмӯи меъёрҳои ҳуқуқӣ, балки нишондиҳандаи камолоти маънавӣ ва ахлоқии ҷомеа аст.

Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки роҳи бунёди давлати ҳуқуқбунёд ва дунявиро пеш гирифтааст, эҳтироми ҳуқуқи инсон аз ҷумлаи афзалиятҳои стратегии сиёсати давлатӣ мебошад.

1. Ҷанбаҳои умумибашарии ҳуқуқу озодиҳо инсон.Асоси ҳуқуқии муосир дар ин самт аз Эъломияи умумии ҳуқуқи башар (1948) оғоз мешавад, ки принсипҳои калидӣ он иборатанд аз: Баробарҳуқуқӣ: Ҳамаи одамон озод ва аз рӯи шаъну шараф ва ҳуқуқҳо баробар ба дунё меоянд. Дахлнопазирӣ:

Ҳуқуқ ба ҳаёт, озодӣ ва дахлнопазирии шахсӣ.Адолати судӣ: Ҳаққи ҳар як шахс ба ҳимояи судӣ ва мурофиаи одилона. Ин меъёрҳо барои тамоми кишварҳои узви СММ, аз ҷумла Тоҷикистон, заминаи ягонаи ҳуқуқиро фароҳам меоранд.

2. Заминаҳои ҳуқуқӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон.Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (соли 1994) инсон ва ҳуқуқҳои ӯро ҳамчун «арзиши олӣ» эътироф кардааст. Дар моддаи 5 он қайд шудааст, ки: «Инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои он арзиши олӣ мебошанд. Ҳаёт, шаъну шараф ва дигар ҳуқуқҳои фитрии инсон дахлнопазиранд». Дар Моддаи 14-уми он тайид мешавад, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд бевосита амал намуда мақсад, мазмун ва татбиқи қонунҳоро муайян менамоянд.

Давлат на танҳо эҳтироми ин ҳуқуқҳоро эълон мекунад, балки ҳифзи онҳоро ба зимма мегирад. Дар кишвар ниҳоди Ваколатдор оид ба ҳуқуқи инсон (Омбудсмен) фаъолият мекунад, ки назорати риояи ҳуқуқҳоро аз ҷониби мақомоти давлатӣ таъмин менамояд.

3. Хусусиятҳои эҳтироми ҳуқуқи инсон дар ҷомеаи тоҷик.Ҷомеаи тоҷик дорои сохтори хоси иҷтимоӣ ва таърихист, ки ба дарки ҳуқуқҳои инсон таъсир мерасонад ва ин пайвандро мо дар ҳолатҳои зерин дида метавонем:Пайванди ахлоқ ва ҳуқуқ: Дар ҷомеаи мо эҳтироми ҳуқуқи шахс аксаран тавассути меъёрҳои ахлоқӣ ва оиладорӣ тақвият меёбад.

Эҳтироми волидайн, калонсолон ва зан дар суннатҳои миллӣ бо ҳуқуқҳои инсон ҳамоҳанг мешаванд.Таҳаммулпазирии динӣ ва мазҳабӣ: Тоҷикистон ҳамчун давлати дунявӣ озодии виҷдонро кафолат медиҳад, ки ин яке аз рукнҳои муҳими озодиҳои инсон дар ҷомеаи бисёрфарҳангӣ мебошад.Сиёсати гендерӣ:

Давлат барои таъмини баробарҳуқуқии мардону занон кӯшишҳои зиёд ба харҷ медиҳад, ки ин дар квотаҳои давлатӣ ва дастгирии фаъолияти занон дар ҷомеа зоҳир мешавад.

А.Ҳуқуқҳои занон ва баробарии гендерӣ дар Тоҷикистон:

Дар Тоҷикистон таъмини баробарҳуқуқии мардону занон яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати иҷтимоии давлат ба шумор меравад. Ин масъала на танҳо дар сатҳи миллӣ, балки дар доираи уҳдадориҳои байналмилалии кишвар (ба мисли Конвенсияи СММ дар бораи барҳам додани тамоми шаклҳои табъиз нисбат ба занон - CEDAW) баррасӣ мегардад.Асосҳои ҳуқуқӣ ва стратегӣ.

Конститутсия: Моддаи 17-и Конститутсияи ҶТ баробарҳуқуқии мардону занонро кафолат дода, ҳар гуна табъизро манъ мекунад.Қонунгузорӣ: Қонуни ҶТ «Дар бораи кафолатҳои давлатии баробарҳуқуқии мардону занон ва имкониятҳои баробари амалисозии онҳо» (2005) заминаи асосии ҳуқуқии ин раванд аст.Мубориза бо хушунат: Қонуни ҶТ «Дар бораи пешгирии зӯроварӣ дар оила» (2013) яке аз қадамҳои муҳим дар ҳифзи ҳуқуқҳои занон дар доираи оила маҳсуб меёбад.

Механизмҳои дастгирии давлатӣ: Барои фаъол гардонидани нақши занон дар ҷомеа, Ҳукумати ҶТ «Стратегияи миллии фаъолгардонии нақши занон дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2021-2030»-ро амалӣ менамояд.Квотаҳои президентӣ: Ин механизм ба духтарон аз ноҳияҳои дурдаст имкон медиҳад, ки дар муассисаҳои олии кишвар таҳсил намуда, баъдан дар соҳаҳои идоракунии давлатӣ ва маориф фаъолият кунанд.2. Нақши ҳокимияти судӣ дар ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон.

Ҳокимияти судӣ дар Тоҷикистон ҳамчун шохаи мустақили ҳокимияти давлатӣ вазифадор аст, ки ҳуқуқу озодиҳои инсонро аз ҳар гуна таҷовуз ва поймолшавӣ ҳимоя кунад. Суд зомини адолатҲимояи судӣ: Мувофиқи моддаи 19-и Конститутсия, ҳар шахс ба ҳимояи судӣ ҳақ дорад. Ин маънои онро дорад, ки шаҳрванд метавонад аз болои қарорҳои мақомоти давлатӣ ва шахсони мансабдор, ки ҳуқуқашро вайрон кардаанд, ба суд шикоят барад.

Нақши Суди Конститутсионӣ: Ин ниҳод мутобиқати қонунҳо ва дигар санадҳои ҳуқуқиро ба Конститутсия месанҷад. Агар қонуне ҳуқуқҳои инсонро маҳдуд кунад, Суди Конститутсионӣ метавонад онро беэътибор донад. Ислоҳоти судию ҳуқуқӣ.Дар Тоҷикистон чанд давраи «Барномаи ислоҳоти судию ҳуқуқӣ» амалӣ шудааст, ки ҳадафҳои зеринро пайгирӣ мекунанд:

Мустақилияти судяҳо: Таъмини он ки судяҳо танҳо ба қонун итоат кунанд ва зери фишори мақомоти иҷроия набошанд.Дастрасӣ ба адолат:

Соддагардонии мурофиаҳои судӣ ва таъмини ёрии ҳуқуқии ройгон ба табақаҳои камбизоати аҳолӣ.Таъсиси институти вакилони дифоъ (адвокатура): Тақвияти нақши адвокат дар мурофиаи судӣ барои таъмини баробарии тарафҳо.

4. Мушкилот ва дурнамоСарфи назар аз дастовардҳо, ҳанӯз ҳам дар масъалаи маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон мушкилот мавҷуданд. Эҳтироми ҳуқуқи инсон танҳо бо қабули қонунҳо маҳдуд намешавад, он бояд ба як ҷузъи фарҳанги ҳаррӯзаи шаҳрванд табдил ёбад.

Татбиқи Стратегияи миллии ҳифзи ҳуқуқи инсон барои давраи то соли 2038 қадами муҳимест, ки ислоҳоти низоми судӣ ва таҳкими ниҳодҳои ҷомеаи шаҳрвандиро пешбинӣ мекунад.Бинобар ин ҳамоҳангии ҳуқуқҳои занон ва фаъолияти самараноки низоми судӣ пояҳои асосии давлати демократиро ташкил медиҳанд. Дар Тоҷикистон барои ҳифзи ин арзишҳо ҳам заминаҳои ҳуқуқӣ ва ҳам иродаи сиёсӣ мавҷуд аст, аммо баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии ҷомеа барои истифодаи самаранок аз ин имкониятҳо доимо муҳим боқӣ мемонад.

Хулоса, эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд дар Тоҷикистон ҳамчун раванди муттасили такмилёбӣ идома дорад. Пайванди устувори меъёрҳои байналмилалӣ бо арзишҳои миллии эҳтиром, адолат ва инсондӯстӣ метавонад ҷомеаро ба сатҳи нави рушди демократӣ расонад. Эҳтиром ба ҳуқуқи дигарон кафолати суботи ҷомеа ва пешрафти давлати миллӣ мебошад.

Аскардаев К.А. - ходими калони илмии Маркази синошиносии

Институти фалсафа ва сиёсатшиносии ба номи А. Баҳоваддинови АМИТ