Омӯзгор касест, ки бо инсон дар муҳимтарин марҳилаи ташаккули шахсияташ, дар айёми кӯдакӣ ва наврасӣ сару кор дорад. Ӯ танҳо маълумот намедиҳад. Ӯ ба хонанда тарзи фикр кардан, савол додан, ҷустуҷӯ кардан, фарқ кардани дуруст аз нодуруст ва муносибат бо дигаронро меомӯзонад. Аз ин рӯ, моҳияти омӯзгорӣ аз доираи як касби одӣ хеле фаротар меравад.

Дар ҷомеаи муосир, ки суръати тағйирот рӯз ба рӯз меафзояд, масъулияти омӯзгор боз ҳам бештар мегардад. Технология метавонад ба инсон дарёфти маълумотро осон кунад, аммо худ аз худ наметавонад дар қалби кӯдак эҳсоси масъулият, меҳрубонӣ, виҷдон, эҳтиром ба инсон ва муҳаббат ба донишро ба вуҷуд оварад. Ин ҷо нақши шахсияти омӯзгор аҳаммияти махсус пайдо мекунад.

Дар таърихи андешаи педагогӣ борҳо таъкид шудааст, ки омӯзгор танҳо вақте метавонад дигаронро ба донишомӯзӣ роҳнамоӣ кунад, ки худ аз омӯзиш бознаистад. Илм тағйир меёбад, усулҳои таълим нав мешаванд, технологияҳои рақамӣ ба синфхона ворид мегарданд ва ниёзҳои хонанда низ дигар мешаванд. Аз ин рӯ, омӯзгори имрӯзӣ бояд ҳамеша дар ҳолати ҷустуҷӯ ва такмили донишу маҳорати касбии худ қарор дошта бошад.

Дар ин замина, андешаҳои Абӯалӣ ибни Сино низ барои педагогикаи муосир қобили таваҷҷуҳанд. Дар мероси педагогию ахлоқии ӯ ба хусусиятҳои фардии кӯдак ва мувофиқ намудани таълиму тарбия ба қобилияту истеъдоди ӯ аҳаммияти ҷиддӣ дода мешавад. Дар яке аз матнҳои илмӣ, ки андешаҳои Ибни Сино дар бораи таълимро баррасӣ мекунад, таъкид шудааст, ки омӯзиши касбу ҳунар ва илм бояд бо завқу истеъдоди шахс мувофиқ бошад. Ин андеша барои имрӯз низ муҳим аст: ҳамаи хонандагон яксон нестанд ва таълими самаранок бояд фарқиятҳои инфиродии онҳоро ба назар гирад.

Педагогикаи муосир низ ба ҳамин масъала ба муносибати инфиродӣ ба хонанда, рушди қобилиятҳо ва ташаккули салоҳиятҳо — таваҷҷуҳи зиёд медиҳад. Яъне андешаи классикӣ ва талаботи педагогикаи имрӯз дар як нуқта ба ҳам меоянд: кӯдакро бояд ҳамчун шахсияти дорои қобилият, шавқу эҳтиёҷоти худ дид.

Таърихи маорифи тоҷик нишон медиҳад, ки мубориза барои дониш ва маърифат ҳамеша бо сарнавишти ҷомеа пайванди ногусастанӣ доштааст. Номи устод Садриддин Айнӣ дар ин замина ҷойгоҳи махсус дорад. Айнӣ на танҳо адиб ва донишманд, балки яке аз чеҳраҳои бузурги равшангарии миллӣ буд. Фаъолияти ӯ ба саводнокӣ, маърифат, рушди фарҳанг ва ташаккули худшиносии ҷомеаи тоҷик таъсири назаррас гузоштааст.

Мероси устод Садриддин Айнӣ ба мо як ҳақиқати муҳимро ёдрас мекунад: маориф танҳо интиқоли дониш нест, балки яке аз неруҳои асосии бедории маънавӣ ва рушди ҷомеа мебошад. Дар замони худ ӯ барои баланд бардоштани сатҳи маърифат ва фарҳанги мардум талош мекард. Имрӯз вазифа дигар шакл гирифтааст, аммо моҳияти он боқӣ мондааст: ҷомеае, ки ба дониш, китоб, мактаб ва омӯзгор арҷ мегузорад, барои ояндаи худ заминаи устувор месозад.

Аз ҳамин нигоҳ, омӯзгори имрӯз идомадиҳандаи як анъанаи бузурги маърифатӣ мебошад. Ӯ дар назди худ на танҳо вазифаи гузаронидани дарс, балки вазифаи тарбияи инсони соҳибмаърифат ва дорои тафаккури мустақилро дорад.

Яке аз масъалаҳои муҳимми педагогикаи муосир муносибати байни омӯзгор ва хонанда мебошад. Дониш вақте самаранок аз худ мешавад, ки дар муҳити таълимӣ эҳтиром, эътимод ва ҳамкории дуҷониба вуҷуд дошта бошад.

Хонанда пеш аз ҳама инсон аст. Ӯ метавонад қобилияти баланд дошта бошад, метавонад дар омӯзиш мушкилӣ дошта бошад, метавонад хомӯш бошад ё саволҳои зиёд диҳад. Ҳар кадоми онҳо муносибати дурусти педагогиро талаб мекунанд. Омӯзгори воқеӣ танҳо ба ҷавоби дурусти хонанда баҳо намедиҳад; ӯ кӯшиш мекунад, ки роҳи расидани хонандаро ба ин ҷавоб низ дарк кунад.

Дар ин ҷо маҳорат ва таҷрибаи омӯзгор аҳаммияти калон пайдо мекунад. Як сухани дуруст метавонад ба кӯдак эътимод бахшад. Як муносибати беандеша бошад, метавонад хоҳиши ӯро ба омӯзиш коҳиш диҳад. Бинобар ин, фарҳанги муоширати омӯзгор қисми ҷудонашавандаи маҳорати касбии ӯст.

Омӯзгор бояд талабкунанда бошад, аммо сахтгирии ӯ набояд шаъну эҳтироми хонандаро поймол кунад. Ӯ бояд меҳрубон бошад, аммо меҳрубонӣ набояд ба беэътиноӣ табдил ёбад. Маҳз пайдо кардани чунин тавозун яке аз нишонаҳои камолоти касбии омӯзгор аст.

Имрӯз мо дар замоне зиндагӣ мекунем, ки хонанда метавонад дар чанд сония маълумоти зиёдеро пайдо кунад. Китоби электронӣ, захираҳои таълимии рақамӣ, зеҳни сунъӣ, платформаҳои омӯзишӣ ва дигар имкониятҳои технологӣ муҳити таълимро тағйир медиҳанд.

Аммо ин тағйирот маънои аз байн рафтани нақши омӯзгорро надорад. Баръакс, он вазифаи омӯзгорро мураккабтар мекунад.

Имрӯз масъала танҳо дар он нест, ки хонанда маълумотро пайдо кунад. Муҳимтар аз он аст, ки ӯ тавонад маълумоти дурустро аз маълумоти нодуруст ҷудо кунад, сарчашмаро арзёбӣ намояд, андешаи мустақил дошта бошад ва донишро дар ҳаёти воқеӣ истифода барад. Технология метавонад воситаи пурқуввати таълим бошад, аммо самти истифодаи онро инсон муайян мекунад.

Аз ин рӯ, омӯзгори асри XXI бояд на танҳо дониши фаннӣ, балки саводи рақамӣ, фарҳанги иттилоотӣ, малакаи таҳлилӣ ва қобилияти истифодаи усулҳои нави таълимро низ дошта бошад.

Дар масъалаи рушди маориф мо одатан дар бораи китобҳои дарсӣ, биноҳои мактаб, технология, озмоишгоҳҳо ва дигар шароити таълимӣ сухан мегӯем. Ҳамаи ин муҳиманд. Аммо дар маркази низоми таълим ҳамоно инсон меистад.
Бинои зебои мактаб бе омӯзгори масъулиятшинос наметавонад худ ба худ муҳити маърифатӣ эҷод кунад. Технологияи муосир низ бе истифодаи оқилонаи омӯзгор танҳо восита боқӣ мемонад. Аз ин рӯ, баланд бардоштани мақоми омӯзгор, такмили ихтисоси ӯ, дастгирии фаъолияти илмӣ ва эҷодии омӯзгорон бояд яке аз самтҳои доимии сиёсати маориф бошад.
Дар солҳои соҳибистиқлолӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ба соҳаи маориф ва рушди илм таваҷҷуҳи зиёд зоҳир мешавад. Дар суханрониҳои Пешвои муаззами миллат низ масъалаҳои баланд бардоштани сифати таълим, рушди илм, ташаккули тафаккури техникӣ ва омодасозии кадрҳои илмӣ пайваста таъкид мегарданд. Ин масъалаҳо дар шароити рушди босуръати ҷомеа аҳаммияти махсус доранд.

Аммо ҳар як ислоҳоти соҳаи маориф дар ниҳоят ба синфхона мерасад. Ва дар синфхона ин вазифаро омӯзгор амалӣ мекунад.

Аз ин рӯ, ҳар қадар барномаҳои таълимӣ такмил ёбанд, нақши шахсияти омӯзгор дар татбиқи онҳо боқӣ мемонад.
Дар бораи омӯзгор бисёр мегӯянд, ки ӯ «чароғи маърифат» аст. Ин таъбир зебост, аммо агар онро аз нигоҳи касбӣ баррасӣ кунем, маънои амиқтар дорад. Чароғ будан танҳо дониш додан нест. Чароғ будан ба инсон нишон додани роҳ аст.

Баъзан натиҷаи кори омӯзгор дар ҳамон рӯзе, ки дарс медиҳад, дида намешавад. Шояд баъди чанд сол шогирде, ки имрӯз дар синф менишинад, олим, табиб, муҳандис, омӯзгор ё роҳбари як муассиса гардад. Дар он вақт шояд ӯ ҳатто дар ёд надошта бошад, ки омӯзгораш кадом ҷумлаеро гуфта буд. Аммо муносибат, тарзи фикр кардан ва эҳсоси масъулияте, ки дар солҳои мактабӣ дар ӯ ташаккул ёфтааст, метавонад тамоми ҳаёти ӯро ҳамроҳӣ кунад.

Аз ин рӯ, қадршиносии омӯзгор набояд танҳо ба як рӯзи тақвимӣ маҳдуд шавад. Эҳтироми ҳақиқӣ ба омӯзгор пеш аз ҳама дар муносибати ҷомеа ба касби ӯ, дар фароҳам овардани шароити муносиб барои фаъолияти касбӣ, дар эҳтироми меҳнати зеҳнии ӯ ва дар эътимод ба нақши иҷтимоии ӯ ифода меёбад.

Бояд қайд намоям, ки Рӯзи омӯзгор барои ман ҳамчун шахсе, ки фаъолияти илмӣ ва педагогиро пайгирӣ мекунад, танҳо як санаи касбӣ нест. Ин рӯз имкониятест барои бозгашт ба маънои аслии калимаи «устод».

Ҳар яки мо дар ҳаёт омӯзгоре дорем, ки таъсири ӯ аз доираи як дарс берун рафтааст. Шояд маҳз ӯ аввалин шуда ба мо бовар кардааст. Шояд ӯ шавқи китобхониро дар дили мо бедор кардааст. Шояд бо як маслиҳати одӣ роҳи интихоби касбро тағйир додааст. Чунин омӯзгорон дар хотираи инсон боқӣ мемонанд, зеро онҳо на танҳо ба мо чизе омӯхтанд, балки дар ташаккули шахсияти мо саҳм гузоштанд.

Аз ин рӯ, ҳар гоҳ дар бораи мақоми омӯзгор сухан мегӯем, бояд дар хотир дошта бошем, ки мо дар бораи як вазифаи маъмурӣ ё унвони касбӣ сухан намегӯем. Мо дар бораи инсонҳое сухан мегӯем, ки қисми муҳими умри худро ба тарбияи фарзандони дигарон мебахшанд.
Ояндаи ҳар ҷомеа дар мактаб омода мешавад. Ва дар маркази ин мактаб омӯзгор меистад.

Муаллими ҳақиқӣ танҳо дониши имрӯзаро намеомӯзонад. Ӯ хонандаро ба зиндагии фардо омода мекунад. Ӯ бояд ба шогирд на танҳо ҷавоб, балки қобилияти пайдо кардани ҷавобро омӯзонад; на танҳо дониш, балки масъулияти истифодаи донишро фаҳмонад; на танҳо касб, балки фарҳанги зиндагӣ ва эҳтироми инсонро талқин намояд.

Аз ин ҷиҳат, Рӯзи омӯзгор рӯзи эҳтиром ба як касб нест. Ин рӯзи эҳтиром ба дониш, маърифат, тарбия ва ба ояндаи ҷомеа аст.
Омӯзгор шояд натиҷаи меҳнати худро ҳамеша фавран набинад.

Аммо ҳар як шогирде, ки ба дониш рӯ меорад, ҳар як ҷавоне, ки роҳи дурусти зиндагиро интихоб мекунад, ҳар як муҳаққиқе, ки ба марзи нави илм мерасад ва ҳар як инсоне, ки бо виҷдон ба ҷомеа хизмат мекунад, то андозае идомаи меҳнати омӯзгор аст.

Бинобар ин, эҳтироми омӯзгор эҳтиром ба ояндаи худи мост.
Ва шояд бузургтарин қадршиносии омӯзгор ҳамин бошад: он чизеро, ки ӯ ба мо омӯхтааст, ба насли баъдӣ расонем.

Ситора АБДУМУМИНЗОДА, номзади илмҳои педагогӣ. Корманди ИФС АМИТ