Лого
 
Шаблоны для Joomla 3 здесь

Аз таърихи таъсисёбии шуъбаи таърихи фалсафа

Вақте соли 1951 дар базаи филиали АИ Иттифоқи ҷумҳуриҳои шӯравии сотсиалистӣ Академияи Илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон ташкил карда шуд, ҳамзамон дар ҳайати он Шӯъбаи Фалсафа ва сектори таърихи фалсафа низ созмон дода шуд. Дар баробари омӯзиш ва таҳқиқи ҷиҳатҳои алоҳидаи фалсафаи марксистӣ-ленинӣ дар Тоҷикистон, ба монанди масъалаҳои мубрамтарини рӯз: материализми диалектикӣ ва таърихӣ, коммунизми илмӣ ва атеизми илмӣ яке аз масъалаҳои мубрами сектор ва миньаъд- Шӯъбаи мазкур- омӯзиш ва таҳқиқи таърихи афкори фалсафӣ, иҷтимоӣ – сиёсӣ, зебоишиносӣ ва ахлоқии халқи тоҷик ба шумор мерафт.

 

Бояд ёдовар шуд, ки баъзе нуктаҳои афкори иҷтимоӣ-сиёсӣ ва фалсафаи халқи тоҷик то ташкилшавии АИ ҷумҳурӣ ва махсусан Шӯъбаи фалсафа, ҳанӯз дар солҳои 20 ва 30-уми асри XXаз тарафи олимони шарқшинос, Садриддин Айнӣ, А.Кримский, А.А.Семенов, Е.Э.Бертельс, Б.Ғафуров ва дигарҳо мавриди таҳқиқ қарор ёфта буданд.  Масалан, метавон аз нигоштаҳои С.Айнӣ, А.А.Семенов асарҳои таҳқиқии намояндагони таърихи афкори ҷамъиятию фалсафӣ ва ҷанбаҳои алоҳидаи ба тасаввуф бахшидаи Е.Э.Бертельс, рисолаҳои ба таърихи назарияи исмоилия бахшидаи Б.Ғафуров ва бисёри дигареро ном бурдан мумкин аст. Вале дар ҳақиқат, таҳқиқу баррасии ҳаматарафа ва муназзами афкори фалсафӣ, иҷтимоӣ - сиёсӣ ва ахлоқии халқи тоҷик бо ташкилшавии Шӯъбаи фалсафа ва дар дохили он созмон додани бахши таърихи фалсафа зич алоқаманд аст. Академик А.М.Баҳоваддинов аз оғози ташкилшавии Шӯъба мудирии онро ба ӯҳда дошта, ҳамчун мудири Шӯъба таваҷҷӯҳи асосиро ба омӯзиши таърихи афкори фалсафӣ ироа доштанд. Худи устод ба ин масъала диққати махсус дода, дар охири солҳои 40-ум ба омӯзиши осор ва афкори яке аз нобиғаҳои бузургтарини асримиёнагии халқамон – Абӯалӣ ибни Сино машғул шуданд. Хидмати арзандаи А.М.Баҳоваддинов – ин аввалин бор аз тарафи вай ба забони русӣ тарҷума намудани «Донишнома» мебошад, ки Ибни Сино онро ба забони модарии хеш тоҷикӣ - дарӣ иншо намудааст. Дар баробари таҳқиқи ҷиҳатҳои алоҳидаи таълимоти фалсафии мутафаккир, ақидаҳои фалсафии соири файласуфон аз ҷумла: Ибни Боҷа, Ибни Рушд, Ибни Халдун ва инчунин намояндагони дигари афкори фалсафӣ-иҷтимоӣ, калом, исмоилия, тасаввуф, маорифпарварони халқи тоҷик, мавриди омӯзишу таҳлилу баррасӣ қарор гирифтаанд. Натиҷаи ин таҳқиқот китоби «Очеркҳо оид ба таърихи фалсафаи тоҷик», Душанбе, 1961 мебошад. Барои маҷмӯи корҳо роҷеъ ба таҳлилу таҳқиқи осору афкори Ибн Сино устод Баҳоваддинов А.М. дар соли 1967 сазовори ҷоизаи Давлатии ба номи Абӯалӣ ибни Сино гардида буд.

         Дар нимаи дуюми солҳои 50-ум Ғ. Ашуров, М. Раҷабов, Н. Рустамов ва Н. Одилов аспирантураи бахшро хатм намуда будаанд. Солҳои 60-ум Н. Қулматов (Н. Арабзода), Х. Додихудоев, К. Олимов, А. Муҳаммадхоҷаев, М. Мирбобоев, У. Султанов, К. Беков, М. Ҳазратқулов, М. Султонов ба таҳсили рӯзонаю ғоибонаи аспирантураи бахш қабул шуда буданд.

Дар баробари омӯзиши таҳлили ақидаҳои фалсафӣ, ки А.А.Баҳоваддинов анҷом дода буданд тадқиқу таҳқиқи ақида ва ҷаҳонбинии дигар мутафаккирон низ баъди солҳои 50-ум идома меёфт. Аз байни ин асарҳои таҳқиқотӣ метавон монографияҳои таҳқиқотии зайлро ном бурд: М.Раҷабов «Мировоззрение Убайди Зоконӣ», Таджикгосиздат. 1958, боз «Абдурахман Джами и таджикская философия XV в.» Душанбе. 1968. Боз «Философские и социально-эстетические взгляды Амира Хусрава Дехлави», Душанбе. 1982. Боз «Фирдавсӣ ва замони муосир», Душанбе, 1977. Г. Ашуров «Философские взгляды Носир Хусрава», Душанбе. 1965. Д. Джахид Абу-Наср аль-Фараби о государстве», Душанбе. 1966. Н.Одилов «Ҷаҳонбинии Ҷалолуддини Румӣ», Душанбе. 1964. Боз «Мировоззрение Джалолуддина Рума», Душанбе. 1975. Диноршоев М. «Философия Насируддина Туси». Душанбе. 1968. Н.Қулматов «Этические взгляды Саади», Душанбе. «Дониш». 1968. Боз Носири Хусрав. Душанбе. Маориф. 1994. Исмаилитская философия Н.Хусрава. 1997.

         Дар солҳои 1955-1959 роҳбарияти бахши таърихи фалсафаро М.Раҷабов солҳои 1964-1969, Ғ.Ашуров солҳои 1969–1986. М.Диноршоев. Солҳои 1986-1991 К.Олимов ва аз соли 1991 то алҳол А.Муҳаммадхоҷаев ба ӯҳда доштанд.

         Аз солҳои 60-ум сар карда, баробари омӯзиши ақидаҳои пайравони фалсафаи машшоъ ва исмоилия ба таҳқиқу баррасии ҷиҳатҳои алоҳидаи таълимоти мутаккалимону аҳли тасаввуф ва дигарҳо таваҷҷӯҳи бештаре дода мешуд. Натиҷаи ин таваҷҷӯҳ ва диққат буд, ки роҷеъ ба ҷаҳонбинии намояндагони тасаввуфу калом рисолаҳои номзадӣ ҳимоя шуда, монографияҳо низ дар ин соҳа ба чоп расиданд.  К.Олимов «Мировоззрение  Саноӣ», Душанбе. Дониш. 1973. А.Муҳаммадхоҷаев «Мировоззрение Аттора». Душанбе. «Дониш».  1974.  У.Султонов «Ақидаҳои фалсафӣ ва иҷтимоӣ-ахлоқӣ»-и Абӯалӣ ибни Сино», Душанбе, «Дониш», 1976, боз «Ҳамасрони Ибни Сино», Душанбе. «Дониш», 1980.  М.Ҳазратқулов «Мировоззрение Садриддина Шерози», Душанбе. «Дониш». 1985. Х.Додихудоев «Очерки философии исмаилизма». Душанбе, «Дониш», 1977. Боз Исмоилия ва озодандешии Шарқ. Душанбе. «Ирфон», 1989. Боз Философия крестянского бунта. (О роли средневекового исмаилизма в развитии свободомыслия на мусульманском Востоке). Душанбе, «Ирфон». К.Беков. Мухаммад Шахристони – историк философ. Душанбе, «Дониш». 1987.

         Дар солҳои 70-ум ҷавонони қобилиятнок ба кор ва таҳсил ба бахши таърихи фалсафа дохил шуданд, ки баъдан ҳар кадоми онҳо муҳаққиқони варзидаи таърихи афкори фалсафӣ ва ҷамъиятӣ шуданд. Аз миёни онҳо метавон А.Қурбонмамадов, Ф.Сироҷов, Н.Раҳматуллоев (Назри Яздон), З.Вазиров, Т.Муродова… ва ғайраҳоро номбар намуд, ки натиҷаи  корҳои илмии худро дар мақола ва китобҳояшон нашр намуданд. Аз ҷумлаи онҳо монографияҳои: Н.Раҳматуллоев, Ф.Сироҷов, З.Вазиров, Т.Муродова. А.Қурбонмамадовро метавон ном бурд.

         Тавре маълум аст, соли 1980 ҷаласаи Умумии ЮНЕСКО хидматҳои бузурги Абӯалӣ ибни Синоро дар рушду тараққиёти фалсафа, мантиқ, сотсиология, адабиётшиносӣ, назмшиносӣ, забоншиносӣ ва ҳамчунин табиатшиносию тиб ба назар гирифта, қарори махсус қабул намуд, ки мувофиқи он давлатҳои аъзои ЮНЕСКО бо тантана чорабиниҳои гуногуни ҷашниро дар сатҳи миллӣ, минтақавӣ ва байналмиллалӣ нисбати 1000-солагии рӯзи таваллуди ин олими доиратулмаорифи тоҷик баргузор намоянд. Зеро ба шарофати қудрати тафаккури фалсафӣ ва тааллуқи фикрӣ, ин марди хирад ва намояндаи фарҳангу фалсафа дар пешбурд ва рушди минбаъдаи соҳаҳои мухталифи илму фалсафа саҳми бағоят калоне бозидааст. Кормандони бахши таърихи фалсафа якҷо бо кормандони Шӯъбаи фалсафа дар таҳқиқу баррасӣ ва таҳияю чопии афкору осори Ибни Сино, хидмати зиёде анҷом додаанд ва осори фалсафии ӯро дар   ҷилд ба забонҳои тоҷикӣ ва русӣ ба нашр расониданд. Дар ин кор саъю кӯшиши Мудири Шӯъба – Ғ.Ашуров ва мудирони бахши таърихи фалсафа М.Диноршоев ва бахши тарҷума ва таҳияи осори фалсафӣ А.Девонақуловро ҳатман бояд зикр намуд. Натиҷаи ин хидматҳо буд, ки Шӯъбаи фалсафа барои ин хидматҳояш сазовори мукофоти байналхалқии ба номи Ҷавоҳирлол Неру гардида буд.

 Яке аз хусусиятҳои фарқкунандаи омӯзиши таърихи афкори фалсафӣ, иҷтимоӣ- сиёсӣ ва ахлоқии халқи тоҷик дар солҳои 80-ум аз он иборат аст, ки дар он солҳо ба таҳқиқу баррасии ҷанбаҳои алоҳидаи равия ва ҷараёнҳои фалсафӣ диққати бештар дода мешуд. Ин буд, ки бисёр тарафҳои ин ҷараёнҳо ҳам дар алоҳидагӣ ҳам дар якҷоягӣ мавриди омӯзиш қарор гирифта шуда буданд. Аз байни кормандон ва аспирантони ин бахш дар ин солҳо муҳаққиқони хеле умедбахш ба монанди: Х.Зиёев, Саидов Н.С., М.Маҳмадҷонова, А.А.Шамолов, З.Диноршоева, И.Зиёев Н.Н.Содиқова, Саидов И. ба камол расида, рисолаҳои номзадӣ ва докториҳои хешро ҳимоя намуданд.

         Тадқиқотҳои онҳо бо хушнудӣ метавон гуфт, ки аслан ба таҳлилу баррасии ҷиҳатҳои мухталифи фалсафӣ ва ирфонии мутафаккирони таълимоти динӣ-тасаввуфӣ: Баҳоваддини Валад, Ҷалолуддин Румӣ, Абӯҳомид Ғаззолӣ, Мирзо Абдулқодири Бедил, Муҳаммад Иқбол ва дигарон бахшида шуданд. Бояд таъкид намуд, ки дар таърихи фалсафаи тоҷик омӯзиш ва таҳлили ҳаматарафаи афкори фалсафӣ ва ирфонии ин нобиғаҳо, ки дер боз таҳқиқи воқеии осори боқигузоштаи хешро интизор буданд, аввалин бор анҷом дода шуд.

         Бояд хотирнишон кард, ки аз солҳои 80-ум сар карда аз тарафи кормандони бахш китобу монографияҳои хеле зиёди ҷамъбастӣ роҷеъ ба таърихи афкори динӣ-фалсафии қадими халқи тоҷик, таълимоти асҳоби ҳаюло, машшоия, исмоилия, тсаввуф ва тариқаҳои он ба чоп расиданд, ки қаблан ба баъзеи онҳо ишора шуд, дар ҷодаи омӯзишу таҳқиқи таърихи афкори фалсафии халқамон қадами ҷиддие буда, ба бисёр ҷиҳатҳои торику ноомӯхтаи ин ҷараёну равияҳо ва ҷаҳонбинию ақидаҳои фалсафии онҳо равшанӣ андохтанд.

         Дар тӯли солҳои 60-70-ум дар соҳаи омӯзиши таърихи маорифпарварии нимаи дуюми асри X1X ва ибтидои асри XX махсусан тадқиқи ақидаҳои асосгузори ҷараёни маорифпарварии халқи тоҷик – Аҳмади Дониш  ва  ҳамзамонону пайравони вай: Шоҳин, Асирӣ, Мирзо Азими Сомӣ, С.Айнӣ ва дигарон монографияю мақолаҳои зиёде навишта шуданд. Дар омӯзиш ва таҳлилу баррасии ҷанбаҳои гуногуни ин равия тақиқотҳои академикҳои АИ ҶТ А.М. Баҳоуддинов, З.Ш.Раҷабов, узви вобастаи АИ ҶТ Ғ.Ашуров, доктори илмҳои фалсафа И.Шарипов ва дигарон хеле калон аст. Барои як силсила тадқиқотҳои дар ин соҳа анҷом додашуда ба академик З.Ш.Раҷабов соли 1967 мукофоти Давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ ибни Сино дода шуд.

         Яке аз муваффаққиятҳои  чашмрас таҳқиқи ин солҳо аз он иборат буд, ки кормандони бахш, роҷеъ ба таърихи афкори фалсафӣ, иҷтимоӣ-сиёсӣ ва ахлоқии халқи тоҷик аз асрҳои қадим то асри XV дар ҳаҷми се ҷилд кори таҳқиқотӣ анҷом доданд. Аммо бо баъзе сабабҳо: аз ҷумла авзои номусоиди иҷтимоӣ-сиёсии Ҷумҳурӣ нашри он ба таъхир афтод. Хушбахтона чанд сол баъд бо дастгирии Ҳукумати Ҷумҳурӣ ва қарори Шӯрои илмии Пажӯҳишгоҳ муяссар гардид, ки ин таҳқиқоти зарурӣ дар ҳаҷми се ҷилд ба нашр расонида шавад. Сол гузашта, яъне соли 2010 ҷилди аввали он, ки таърихи ақидаҳои фалсафии халқи тоҷикро аз замонҳои қадим то паҳншавии дини ислом дар бар мегирад, чоп шуд. Ҳоло бошад ҷилди дуюми он омодаи нашр шуда истодааст. Баъди аз чоп баромадани он, ҷилди 3-ум низ барои нашр омода хоҳад шуд.

Аз ибтидои солҳои 90-уми асри гузашта, ходимони Шӯъба ба омӯзиш ва таҳлилу баррасии ақидаҳои фалсафӣ, иҷтимоӣ-сиёсӣ ва ахлоқии халқи тоҷик ба таври мушаххас дар асрҳои XV1 ва ибтидои  қарни XX сар карданд.

Натиҷаи таҳқиқоти ин мавзӯъ дар китоби алоҳида бо номи «Баррасиҳо аз таърихи фалсафаи тоҷику форс» (асри XV1- ибтидои асри XX), дар ҳаҷми 618 саҳифа соли 2002 дар нашриёти «Дониш» чоп гардид. Бояд таъкид намуд, ки ин давра, яке аз давраҳои хеле кам омӯхташудаи таърихи афкори фалсафии халқамон ба ҳисоб мерафт. Натиҷаи ин тадқиқот ба таври возеҳ нишон дод, ки алорағми ақидаҳои баъзе олимон дар хусуси он ки дар ин давра ақидаҳои фалсафӣ, иҷтимоӣ-сиёсӣ ва ахлоқии халқи тоҷик то андозае аз рушду тараққиёт боз монда буд, афкори фалсафӣ дар ин давра ҳам ривоҷу равнақи зиёде пайдо  намуда, мутафаккирон ғояҳои фалсафӣ, иҷтимоӣ-сиёсӣ ва ахлоқии гузаштаро ҳаматарафа омӯхта, дар шароити нави таърихӣ онҳоро инкишоф дода, вобаста ба талаботи замон ва тақозои давр мавриди таҳқиқ қарор додаанд.

Ба ғайр аз ин китоби ҷамъбастӣ, кормандони Шӯъба дар он солҳо бидуни мақолоти алоҳида, таҳқиқоти мукаммале дар бораи равияю ҷараёнҳо умуман ва мутафаккирони ин ё он мактабҳои фалсафӣ ба чоп расониданд, ки дар омӯзиши ақоиди фалсафӣ ва иҷтимоӣ-ахлоқии ниёконамон саҳми босазое гузаштаанд.

Аз ибтидои солҳои 2000-ум ба муносибати баргузории ҷашнвораҳои намояндагони барҷастаи асримиёнагии халқҳои форс-тоҷик кормандони Шӯъба ба таҳлилу таҳқиқ ва таҳияи асарҳои онҳо машғул буданд. Дар натиҷа бо кӯшиши онҳо дар соли 2003 «Куллиёти осори фалсафӣ»-и Н. Хусрав, ки асарҳои «Ҷомеъ-ул-ҳикматайн», «Кӯшоиш ва раҳоиш» ва «Хон-ул-ихвон» соли 2004 ба муносибати  600-солагии Хоҷа Аҳрор  осори мунтахаби вай ва пайравонаш, ки «Рисолаи Фақарот», «Рисолаи Рқиъот», «Рисолаи Валадия», «Силсилаи насабномаи Хоҷагон», «Маноқиби Ҳазрати Эшон» ва «Рашаҳот Айналҳаёт»-ро дар бар мегиранд, интишор намуданд.

Дар соли 2005 ходимони Шӯъба ба муносибати ҷашни 1125-солагии Абӯалӣ ибни Сино ҷилди аввали  осори 15-ҷилдаи асарҳои ин мутафаккири барҷастаро омодаи чоп намуданд, ки «Рисолаи саргузашт», «Донишнома», «Ишорот ва танбеҳот», «Мабдаъ ва маъод» ва «Азҳавия» эҳтиво мекунад.Ба ҳамин минвол кормандони Шӯъба дар баргузорӣ ва таҷлили ҷашнвораҳои Ҷалолуддини Румӣ, Абӯабдуллоҳ Рӯдакӣ, Абӯҳанифа, Абӯҳомид Ғаззолӣ, Абулмаҷди Саноӣ, Фаридуддини Аттор, Абӯҳнифа, ва дигарҳо мақолаҳою китобҳои хеле зиёде ба чоп расониданд.

Тавре қаблан зикр гардид, аз соли 2009 мувофиқи нақшаи таҳқиқӣ ва ӯҳдадориҳои шахсӣ  ходимони Шӯъба ба ғайр аз таҳлилу баррасии ақоиди фалсафӣ ва ҷамъиятии халқи тоҷик ба омода намудани «Таърихи фалсафаи халқи тоҷик» (аз замонҳои қадим то асри XV, ба забони русӣ, дар се ҷилд ) ва «Таърихи халқи тоҷик» (аз замонҳои қадим то ибтидои асри XX ба забони тоҷикӣ, дар 5 ҷилд) машғуланд. Дар айни ҳол ҷилди 1,2,3-уми китоби сеҷилдаи русӣ аллакай чоп шуда ҷилди 1 тоҷикӣ аз чоп баромадааст. Ходимони Шӯъба саъю кӯшиш доранд, ки то рӯзи таҷлили 25-солагии истиқлолияти Давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷилди дуюми «Таърихи халқи тоҷик» (аз замонҳои қадим то ибтидои асри XX ба забони тоҷикӣ, дар 5 ҷилд) ба забони тоҷикӣ аз нашр бароварда тарҳи аввали ҷилди 3-и тоҷикиро ба чоп омода намоянд.